Uitgeverij Ambo start een nieuwe reeks inleidingen in de Oosterse filosofie, bedoeld voor een groot publiek. Het eerste boek is van Patricia de Martelaere Taoïsme: De weg om niet te volgen (Amsterdam, 2006). Het boek is fraai vormgegeven - het maakt nieuwsgierig naar de volgende uitgaven. Een mooi initiatief. Natuurlijk hebben we de boeken van Kristofer Schipper, maar wil je meer weten over het taoïsme, kom je vooral terecht bij onvolprezen uitgeverijen als Shambhala en North Atlantic en bij onverdroten taoïsme-experts als Thomas Cleary, Eva Wong en Livia Kohn.

Patricia de Martelaere kiest als twee taoïstische basisteksten - de Dao de Jing en de Zuangze. Naar haar idee zijn dat de belangrijkste teksten uit het taoïsme. Haar fascinatie voor taoïstische thema’s maakt haar nieuwsgierig naar de filosofische zinvolheid van deze thema’s en zienswijzen. In ruim 160 pagina’s behandelt ze thema’s als 'Groot en klein – en het Allerhoogste', 'Het lichaam en zijn gevoelens', 'Deugd en menslievendheid', 'Dao de Jing' met als centrale vragen:

Haar vakfilosofische achtergrond en benadering komen tot uitdrukking in de inleiding en proloog. Die zijn pittig. Ze vormen de afbakening van haar speelveld. In kort bestek verantwoordt ze haar benadering en wel:

'Rest nog de afsluitende vraag of wij als westerlingen wel in staat zijn iets van het klassieke Chinese denken te begrijpen. Dit is een vraag die zich enerzijds lijkt op te dringen, maar die anderzijds misschien beter niet eens gesteld zou kunnen worden. Hoe weten we immers of we van wat dan ook iets begrijpen? Begrijpen we onze eigen Plato of Herakleitos dan zo goed? Om nog maar van onze hedendaagse Lacan of Derrida te zwijgen. Moderne Chinezen blijken wat dat betreft niet beter gewapend te zijn om hun eigen verleden te begrijpen dan wij het onze. Wat in de vele interpretaties (Chinese of westerse) van de Laozi of Zhuangzi opvalt, is hetzelfde wat opvalt in de interpretaties van onze eigen klassieke groten: er is een diversiteit van uiteenlopende standpunten die stuk voor stuk met overtuigende argumenten worden verdedigd en die elkaar naar hartelust bekritiseren en bestrijden. Wie zich tot doel stelt iets te begrijpen, kan niet beter doen dan te proberen, zonder enige hoop ooit de definitieve zekerheid dat zijn interpretatie de juiste is.'

Patricia komt niet met de logische vraag waarom haar interpretatie dan bijzonder is, of mogelijk iets toevoegt aan de voortwoekerende wildgroei der meningen. Ze komt niet met de filosofische inval dat teksten ook maar gewone dingen zijn die morgen weer wat anders kunnen betekenen voor gewone alledaagse mensen. En je hebt van die mensen die dan geraakt worden door het raadselachtige van een taoïstische tekst, wel iets denken te vatten maar eigenlijk ook weer niet helemaal. Zo’n tekst neem je dan een tijdje mee tot je hem vat of vergeet. Of tot je een andere schoonheid tegenkomt en een nieuwe flits van inzicht opduikt.

In de volgende hoofdstukken komt de schrijfster steeds meer in haar element. Geduldig en nauwgezet – gecontroleerd enthousiasme? - loopt ze de teksten zin voor zin door en pleegt exegese naar de meest waarschijnlijke betekenis. Bij vlagen leest dat lekker weg. Maar ook voel je Patricia's brein knarsen en haar innerlijke noodzaak om te komen tot afdoende complete interpretatie en eenduidige betekenis.

Het gaat niet allemaal van een leien dakje. Op 77 stelt ze vast dat 'de basisvraag van alle moraal in het taoïsme wel het meest verrassende antwoord krijgt, en nog het meest van al omdat ze als vraag zelf radicaal onderuit gehaald wordt.' Dit vormt een opmerkelijke passage. Het ondermijnen van het enkel redenerend denken dat denkt dat redeneren genoeg is en zinvolle oplossingen kan bieden, is een van de methodes –trucs zo men wil – waar  de taoïstische meesters zich graag van bedienen.

Samenhangen opsporen en stap voor stap bouwen naar liefst onomstootbare exclusieve eindconclusies, dat houdt de filosofen van de straat. Haaks daarop staan kernachtigheid, korte en grillige in elkaar gezette zinnen en opmerkingen die juist niet intellectueel en theoretisch in de haak zijn - dat is het handelsmerk van de taoïst. Verwarring en puzzels die nooit te rijmen vallen – de vraag die het antwoord belachelijk maakt en omgekeerd. Deze eenduidige betekenissen ondermijnende aanpak en stijl lijken door Patricia in haar filosofische interpretatiedrift over het hoofd gezien te zijn. Wellicht is ze ook het slachtoffer van haar keuze – overijld besluit? - 'het' Taoïsme te comprimeren tot slechts twee teksten. Gezien haar bronnen en motivatie zou ze moeten weten ze dat de veelgelaagdheid van taoïstische teksten een gegeven is en dat je met de beperking van het Taoïsme tot twee teksten in de problemen komt. Doe meer met de drie 'schatten' uit het Taoïsme - vitaliteit, energie en geestrijkheid - en geef de lezer direct toegang tot veel meer teksten – en waarom niet meer gedaan met de literaire bronnen van Tai chi?

Als goede filosoof laat ze zich niet van de wijs brengen door taoïstische grilligheden. Misschien is dat ook wel bewonderenswaardig want aan het eind van haar betoog komt ze toch maar mooi tot een filosofische wisecrack van formaat als je hem rustig laat inwerken. (168)

"De 'goede' levenshouding in het algemeen zou kunnen zijn: aanvaarden wat dat wat 'goed' is in bepaalde omstandigheden onvermijdelijk zal omslaan in wat 'slecht' is in andere omstandigheden. Maar de vraag blijft waarom het dan persé 'slecht' zou moeten zijn dat niet te aanvaarden. Een mogelijk en bruikbaar antwoord zou kunnen zijn dat het niet aanvaarden niet alleen de loop van de dingen niet zal veranderen, maar dat het ook niet leidt tot inzicht in de werkelijkheid, en dat het ons alleen maar meer pijn en moeilijkheden kan bezorgen op momenten waarop dat, volgens de loop der dingen, niet eens nodig zou zijn geweest."

Ambo ga door.

Jules Hoogma is filosoof en al meer dan vijfentwintig jaar zowel Tai chi-leraar als Tai chi-leerling.
23 mei 2006